Беларускі ПЭН патрабуе спыніць канфіскацыю рукапісаў палітзняволеных у беларускіх турмах

БАЖ далучаецца да заявы Беларускага ПЭНу і праваабарончых арганізацый аб сістэматычным канфіскаванні і знікненні аўтарскіх рукапісаў.

У Беларусі сістэматычна канфіскуюцца і знішчаюцца рукапісы палітычных зняволеных. Гэтая практыка накіраваная не толькі на пазбаўленне людзей слова, але і на разбурэнне іх чалавечай і культурнай ідэнтычнасці, знішчэнне інтэлектуальнай і культурнай спадчыны, што ствараецца нават ва ўмовах ізаляцыі. Знішчаючы рукапісы, дзяржава імкнецца пазбавіць аўтараў магчымасці расказаць пра свой час і захаваць сувязь з грамадствам, а таксама сцерці сведчанні эпохі і права грамадства на памяць. Беларускі ПЭН разглядае гэтыя дзеянні як форму культурнага і псіхалагічнага гвалту.

Гэтыя парушэнні правоў чалавека, нормаў міжнароднага і нацыянальнага права – сістэматычная практыка па мэтанакіраванаму задушэнню чалавечай годнасці і спроба сцерці галасы тых, хто адважыўся думаць і ствараць насуперак рэпрэсіям.

За апошнія гады мы дакументуем шматлікія выпадкі, калі:

• рукапісы мемуараў, аўтабіяграфічных эсэ і дзённікавых запісаў канфіскуюцца падчас ператрусаў у камерах без якіх-небудзь тлумачэнняў і без складання афіцыйных дакументаў;
• літаратурныя творы, вершы, філасофскія разважанні забіраюцца адміністрацыяй папраўчых устаноў перад перамяшчэннем зняволеных (у тым ліку перад вызваленнем) ^[1];
• асабістыя запісы, лісты і чарнавікі, якія маюць культурную каштоўнасць, бясследна знікаюць пасля адабрання;
• завершаныя рукапісы або напісаныя фрагменты не перадаюцца без аб’ектыўных прычын родным і блізкім у лістах і застаюцца ў цэнзараў.

Асобныя зафіксаваныя выпадкі:

Маштаб знішчэння інтэлектуальнай уласнасці ўражвае і закранае як пісьменнікаў, літаратараў, так і актывістаў. Практыкі такога кшталту зафіксаваныя ў розных установах, у дачыненні як да мужчын, так і да жанчын.

У Марыі Калеснікавай канфіскавалі рукапісы дзвюх кніг, у Алены Гнаўк – усю перапіску, а ў студэнткі Ганны Курыс – турэмныя малюнкі і іншыя формы творчасці ^[2].  Жанчыны знаходзіліся ў папраўчай калоніі № 4 у Гомелі.

Нобелеўскі лаўрэат і былы палітзняволены Алесь Бяляцкі (калонія № 9 у Горках, Магілёўская вобласць) паведаміў, што ў дзень вызвалення ў яго адабралі ўсе рукапісы і тыя нешматлікія лісты, якія даходзілі да яго за гэты час. Сярод адабранага – рукапісы дзвюх кніг успамінаў ^[3].

Практыка даходзіць да адкрытага псіхалагічнага гвалту. Так, адміністрацыя калоніі пагрозамі прымусіла былога палітвязня Аляксея Гайшуна (калонія № 15 у Вейне, Магілёўская вобласць) уласнаручна знішчыць рукапісы трох кніг, напісаных ім у зняволенні ^[4].

Паводле задакументаваных сведчанняў, у Міколы Дзядка (СІЗА КДБ у Мінску) пры вызваленні было адабрана каля 20 кілаграмаў лістоў, сшыткаў і дзённікаў.

Максім Знак (калонія № 3 у г. п. Віцьба, Віцебская вобласць) паведаміў пра канфіскацыю рукапісаў твораў, вершаў, перакладаў і тэкстаў песень. Адзначыў, што перад выхадам адабралі літаральна ўсе рэчы, на якіх былі надпісы.

У Ігара Карнея (калонія № 20 у Гомельскай вобласці) пазабіралі ўсе запісы, дзённікі і сшыткі: «Даглядалі паўтары гадзіны: кожнае шво, кожны ліст, усе запісы (тады забралі мой нататнік, астатнія былі знішчаны яшчэ ў Шклове)» ^[5].

У Уладзіміра Лабковіча (калонія № 17 у Шклове, Магілёўская вобласць) канфіскаваны рукапіс эсэ пра Васіля Быкава ^[6].

У Паўла Севярынца (турма № 1 у Гродне) былі канфіскаваныя ўсе напісаныя працы.

Аляксандр Фядута  (калонія № 15 у Магілёве) адзначае: «былі канфіскаваныя мае рукапісы. Там не было палітычных запісаў, там не было і дзённікаў. Там не было ніякай інфармацыі, якая тычылася майго зняволення. Там быў напісаны кінасцэнарый, дзве п’есы і два сшыткі з вершамі» ^[7].

Гэтыя дзеянні не з’яўляюцца ізаляванымі інцыдэнтамі. Яны ўтвараюць сістэматычную палітыку культурнага прыгнёту і маюць прыкметы культурнай цэнзуры і наўмыснага культурнага знішчэння, накіраванага на пазбаўленне палітычных зняволеных слова, памяці, здольнасці сведчыць пра перажытае і магчымасці асэнсоўваць рэчаіснасць праз творчасць.

Такія дзеянні ўяўляюць сабой грубае і сістэматычнае парушэнне фундаментальных культурных правоў чалавека, замацаваных у міжнародным праве і нацыянальным заканадаўстве Беларусі:

1. Права на свабоду выказвання меркаванняў

Арт. 19 Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека, арт. 19 Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах, арт. 33 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.

Кожны чалавек, у тым ліку асоба, пазбаўленая волі, мае неад’емнае права на свабоду выказвання сваіх думак і перакананняў, права распаўсюджваць інфармацыю і ідэі любымі сродкамі. Знішчэнне рукапісаў – гэта прамая цэнзура асабістага самавыяўлення, спроба прымусіць маўчаць тых, хто абмежаваны або пазбаўлены іншых сродкаў камунікацыі з вонкавым светам. Дзяржава не проста абмяжоўвае свабоду выказвання – яна фізічна знішчае яе матэрыяльнае ўвасабленне.

2. Права на недапушчальнасць катаванняў, гуманнае абыходжанне і павагу да годнасці

Арт. 5 Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека, арт. 7, 10 Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах, арт. 25 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.

Усе асобы, пазбаўленыя волі, маюць права на гуманнае абыходжанне і павагу да годнасці, уласцівай чалавечай асобе. Канфіскаванне рукапісаў – гэта прыніжэнне чалавечай годнасці. Творчасць у зняволенні – фундаментальная патрэба чалавечай душы, спосаб захаваць розум, ідэнтычнасць і надзею.

Згодна з арт. 1 Канвенцыі ААН супраць катаванняў, катаваннем прызнаецца любое дзеянне, якім чалавеку наўмысна прычыняецца моцны боль або пакута (фізічная ці маральная) з мэтай запалохвання ці пакарання.

Для пісьменніка ці навукоўца вынік яго інтэлектуальнай працы з’яўляецца неад’емнай часткай яго асобы і галоўным спосабам прафесійнай рэалізацыі. Умовы ізаляцыі, у якіх знаходзяцца палітвязні, ператвараюць творчасць у механізм захавання псіхічнага здароўя і чалавечай годнасці. Наўмыснае знішчэнне або адабранне рукапісаў, што ствараюцца гадамі ў цяжкіх умовах, з’яўляецца формай псіхалагічнага гвалту, накіраванага на інтэлектуальнае знішчэнне чалавека.

Пазначаныя нормы міжнароднага і нацыянальнага права прама забараняюць катаванні, жорсткае, бесчалавечнае ці прыніжальнае абыходжанне. Канфіскацыя рукапісаў без складання законных і матываваных актаў і тлумачэнняў ператварае гэты працэс у адвольны акт самаўладства для дадатковага пакарання вязняў за іх думкі. Адбываецца працэс знішчэння вынікаў творчасці, каб зламаць чалавечую годнасць.

3. Права на ўдзел у культурным жыцці

Арт. 27 Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека, арт. 15 Міжнароднага пакта аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах, арт. 51 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.

Кожны чалавек мае права свабодна ўдзельнічаць у культурным жыцці грамадства.

Пазбаўленне волі не скасоўвае культурных правоў чалавека. Наадварот, міжнароднае права прызнае, што нават ва ўмовах зняволення людзі павінны мець магчымасць займацца творчай дзейнасцю, ствараць культурныя творы і ўдзельнічаць у культурным жыцці грамадства настолькі, наколькі гэта сумяшчальнае з умовамі ўтрымання.

Міжнародныя стандарты абыходжання са зняволенымі, у прыватнасці Правілы Нельсана Мандэлы (Мінімальныя стандартныя правілы ААН па абыходжанні са зняволенымі), прама ўказваюць, што пазбаўленне волі не прыпыняе культурных і адукацыйных правоў. Згодна з правіламі 64 і 105, зняволеныя павінны мець магчымасці для культурнай дзейнасці і інтэлектуальнага развіцця дзеля падтрымання псіхічнага здароўя і чалавечай годнасці ^[8].

Адабранне рукапісаў пазбаўляе зняволеных:

• права тварыць – ствараць літаратурныя, філасофскія, мемуарныя творы;
• права аўтара – захоўваць і перадаваць свае працы для публікацыі, абараняць маёмасныя і немаёмасныя інтарэсы, якія ўзнікаюць у сувязі з любымі працамі, аўтарам якіх чалавек з’яўляецца;
• права на культурную спадчыну – пакідаць сведчанні свайго часу для будучых пакаленняў;
• права на сувязь з культурнай супольнасцю – дзяліцца сваімі думкамі, досведам і творчасцю з вонкавым светам.

Таксама адбываецца парушэнне правоў патэнцыйных чытачоў,  якія не маюць магчымасці прачытаць аўтарскі твор. Рукапісы палітычных зняволеных уяўляюць сабой гістарычныя дакументы. Іх знішчэнне – гэта спроба сцерці гістарычную памяць. Гэта парушае не толькі правы саміх зняволеных, але і права грамадства на доступ да культурнай і гістарычнай спадчыны. Адабранне рукапісаў твораў – акт культурнага вандалізму, параўнальны са знішчэннем гістарычных архіваў або твораў мастацтва.

Гісторыя ведае мноства прыкладаў, калі рукапісы, створаныя ў зняволенні, рабіліся вялікімі літаратурнымі творамі: «Новая зямля» Якуба Коласа, «Кніга цудаў свету» Марка Пола, «Горад сонца» Тамаза Кампанела, «Дон Кіхот» Мігеля дэ Сервантэса, «Турэмная споведзь» Оскара Уайльда, кнігі Аляксандра Салжаніцына, дзённікі Нельсана Мандэлы. У гэтым шэрагу сусветных імёнаў адной з трагічных старонак  для нашай культуры выглядае гісторыя перакладу «Іліяды» Гамера, які Браніслаў Тарашкевіч зрабіў у зняволенні. Поўны рукапіс быў канфіскаваны савецкімі ўладамі, яго лёс да сёння невядомы.

Кожны з гэтых твораў – не толькі асабістая гісторыя, але і сведчанне эпохі, дакумент, без якога нашае разуменне гісторыі было б няпоўным. Беларускія зняволеныя пішуць гісторыю проста цяпер. Іх рукапісы – не толькі помнікі адвагі і часу, але і мастацкія, філасофскія творы. Канфіскацыя рукапісаў сведчыць аб культурнай цэнзуры і наўмысным знішчэнні інтэлектуальнай спадчыны.

Сістэматычнае знішчэнне рукапісаў пісьменнікаў у Беларусі выходзіць далёка за межы парушэння культурных правоў і ўяўляе сабой практыку, скіраваную на разбурэнне асобы і знішчэнне яе інтэлектуальнай і творчай прысутнасці.

Мы настойліва патрабуем ад уладаў Беларусі, у прыватнасці ад Міністэрства ўнутраных спраў, Дэпартамента выканання пакаранняў:

1. Неадкладна спыніць практыку канфіскавання аўтарскіх рукапісаў палітычных зняволеных.
2. Неадкладна вярнуць усе забраныя аўтарскія рукапісы аўтарам (праваўладальнікам).
3. Забяспечыць рэалізацыю культурных правоў палітычных зняволеных.
4. Прывесці практыку ў адпаведнасць з нормамі міжнароднага і нацыянальнага заканадаўства.

Беларускі ПЭН звяртаецца да міжнароднай супольнасці, урадаў дзяржаў,  а таксама да Спецыяльнага дакладчыка ААН у галіне культурных правоў, Спецыяльнага дакладчыка ААН па сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі, ЮНЕСКА з просьбай падтрымаць нашыя патрабаванні: уключыць пытанне парушэння культурных правоў палітычных зняволеных у Беларусі ў парадак дня ў выпадку двухбаковых і шматбаковых перамоў з уладамі Беларусі, а таксама пры кантактах у межах міжнародных пляцовак.

Мы заклікаем:

• да публічнага асуджэння практыкі канфіскавання і знішчэння рукапісаў;
• да ўключэння гэтай праблемы ў даклады і рэзалюцыі міжнародных органаў;
• да накіравання запытаў уладам Беларусі з патрабаваннем тлумачэнняў і гарантый захавання культурных правоў зняволеных;
• да маніторынгу захавання культурных і адукацыйных правоў у месцах зняволення.

Дадатковая інфармацыя

Для атрымання больш падрабязнай інфармацыі пра сітуацыю са свабодай выказвання ў Беларусі глядзіце супольную заяву Беларускага ПЭНа, Міжнароднага ПЭНа і Амерыканскага ПЭНа ў Раду ААН па правах чалавека, дзе дакументуецца татальны наступ уладаў Беларусі на свабоду слова, культурныя і моўныя правы.

Каб даведацца больш пра дзейнасць Беларускага ПЭНа, у тым ліку пра маніторынг парушэнняў культурных правоў і правоў чалавека ў дачыненні да дзеячаў культуры, калі ласка, націсніце тут.

Заяву падтрымліваюць:

Міжнародны ПЭН

Нарвежскі ПЭН

Шведскі ПЭН

Фінскі ПЭН

Дацкі ПЭН

Англійскі ПЭН

Нідэрландскі ПЭН

Каталанскі ПЭН

Праваабарончы цэнтр “Вясна”

Беларуская асацыяцыя журналістаў

Беларускі Хельсінкскі Камітэт

Human Con­stan­ta

Lawtrend

Правовая инициатива

Telegram-chan­nel Holy­bela­wood

Крысціна Дробыш, аўдыявыдаўца (Krystsi­na Drobysh)

Тутэйшы тэатр

Fun­dac­ja Tuta­ka

Fun­dac­ja Białoruś 2020

Belaru­sis­che Gemein­schaft RAZAM e.V

RAZAMKUNST

Фундацыя “Дом Творцаў”

Sto­warzysze­nie “Cza­bor”

Грамадская культурніцкая кампанія “Будзьма беларусамі!”

Беларускае Культурнае Таварыства “Хатка”

Беларуская Рада культуры

Асацыяцыя “Музей Вольнай Беларусі”

Выдавецтва Полацкія Лабірынты (Połack­i­ja Łabiryn­ty)

Калі вы хочаце далучыцца да гэтай заявы, напішыце на адрас info@penbelarus.org назву арганізацыі, якую вы ўпаўнаважаныя прадстаўляць.