Застацца ў кадры: як беларускія візуальныя журналісты пераадольваюць выклікі эміграцыі

Што паказала даследаванне БАЖ: як фатографы шукаюць новыя крыніцы даходу і якія магчымасці для развіцця беларускай візуальнай супольнасці адкрывае міжнародны досвед? Распавядаем у нашым матэрыяле.

Фота: БАЖ

Эміграцыя змяніла ўмовы працы беларускіх фатографаў і незалежных медыя. Рэдакцыям не заўсёды хапае бюджэтаў, кадраў і наладжаных кантактаў з аўтарамі. Фатографам даводзіцца шукаць новыя крыніцы даходу, адаптавацца да іншага культурнага асяроддзя і асвойваць новыя фарматы працы.

Як наладзіць супрацоўніцтва паміж рэдакцыямі і фатографамі, за кошт чаго заставацца ў прафесіі і якую ролю ў захаванні незалежнай візуальнай журналістыкі могуць адыгрываць агенцтвы, архівы і прафесійныя супольнасці? Гэтыя пытанні абмяркоўвалі ў Варшаве на сустрэчы «Застацца ў кадры: беларуская фатаграфія ў эміграцыі — што далей?».

Падчас сустрэчы былі прадстаўленыя вынікі даследавання Беларускай асацыяцыі журналістаў сярод 22 незалежных беларускіх рэдакцый, а таксама практычны досвед беларускіх фатографаў і міжнародныя прыклады працы аўтараў, якія апынуліся ў выгнанні.

Чаму беларускім медыя не хапае аўтарскіх фатаграфій

Што паказала даследаванне БАЖ

Напярэдадні прафесійнай сустрэчы Беларуская асацыяцыя журналістаў правяла даследаванне «Візуальны кантэнт у рэдакцыях: актуальныя запыты і выклікі». У апытанні ўдзельнічалі 22 беларускія незалежныя рэдакцыі, большасць з якіх цяпер працуе ў Польшчы і Літве.

Больш за 70% апытаных медыя маюць невялікія каманды — да 10 супрацоўнікаў. Ва ўмовах абмежаваных рэсурсаў рэдакцыям складана арганізаваць увесь працэс працы з візуальным кантэнтам: ад фармулявання задачы і пошуку фатографа да заключэння дамовы і атрымання гатовых матэрыялаў.

Вынікі апытання паказваюць, што рэгулярнае супрацоўніцтва з фатографамі пакуль застаецца рэдкасцю.

Такім чынам, толькі дзве з 22 апытаных рэдакцый паведамілі пра рэгулярнае супрацоўніцтва з фатографамі. Яшчэ шэсць звяртаюцца да аўтараў час ад часу, а шэсць хацелі б пачаць супрацоўніцтва.

Пры гэтым восем рэдакцый не працуюць з фатографамі і не плануюць гэтага рабіць.

Гэтыя вынікі паказваюць, што патэнцыйны попыт на аўтарскія здымкі не заўсёды ператвараецца ў рэальныя замовы. Аднак само апытанне не дазваляе сцвярджаць, што такая сітуацыя характэрная для ўсіх беларускіх незалежных медыя.

Беларуская фотажурналістыка пасля 2020-га: паміж рэпрэсіямі, эміграцыяй і глабальным кантэкстам

Бюджэт, бяспека і адсутнасць кантактаў

Сярод асноўных перашкод, якія вылучае даследаванне, — недахоп фінансавання. Для медыя ў выгнанні аплата працы фатографа можа быць складанай задачай нават тады, калі патрэба ў якасным візуальным кантэнце ёсць.

Іншая праблема — бяспека. Супрацоўніцтва з беларускімі аўтарамі і здымкі герояў, звязаных з Беларуссю, могуць ствараць рызыкі. Дадатковыя абмежаванні ўзнікаюць у сувязі з «экстрэмісцкім» статусам некаторых беларускіх медыя.

Ёсць і арганізацыйныя цяжкасці. Рэдакцыі не заўсёды ведаюць, да каго звярнуцца, каб хутка знайсці фатографа ў патрэбным горадзе. Напрыклад, калі для артыкула неабходна зрабіць партрэт у Празе ці Варшаве, патрэба ў фотаздымцы яшчэ не азначае, што рэдакцыя зможа аператыўна знайсці аўтара, узгадніць умовы і арганізаваць працу.

Такім чынам, праблема не абмяжоўваецца адсутнасцю грошай. Для супрацоўніцтва патрэбныя таксама прафесійныя кантакты, зразумелыя працэдуры замовы і інфраструктура, якая звязвае рэдакцыі з аўтарамі.

Які візуальны кантэнт патрэбны рэдакцыям

Паводле вынікаў даследавання, сярод запатрабаваных фарматаў — рэпартажныя фатаграфіі, сімвалічныя ілюстрацыі, не прывязаныя да канкрэтнага месца або падзеі, фотазамалёўкі і канцэптуальныя выявы.

Больш за 50% апытаных рэдакцый ужо выкарыстоўваюць штучны інтэлект для стварэння або апрацоўкі візуальнага кантэнту. Сярод прычын называецца недахоп хуткага доступу да ўнікальных здымкаў.

Пры гэтым палова рэдакцый гатовая эксперыментаваць з новымі фарматамі: арт-фатаграфіяй, дакументальнымі праектамі і калажамі для афармлення артыкулаў і навін.

Гэта сведчыць пра цікавасць часткі рэдакцый да розных спосабаў працы з візуальным матэрыялам. Аднак выкарыстанне штучнага інтэлекту і цікавасць да эксперыментаў не адмяняюць патрэбы ў рэпартажнай фатаграфіі,  асабліва калі гаворка ідзе пра дакументаванне рэальных падзей і жыцця людзей.

Як выявы, створаныя штучным інтэлектам, змяняюць фотажурналістыку і ўсё нашае жыццё

Што могуць прапанаваць фатографы

Вынікі даследавання дазваляюць сфармуляваць некалькі практычных кірункаў для аўтараў.

• Прапаноўваць канкрэтныя гісторыі. Замест агульнай прапановы сваіх паслуг фатограф можа прыйсці ў рэдакцыю з тэмай, героем, ідэяй доўгатэрміновага назірання або канцэпцыяй спецпраекта. Так рэдакцыі лягчэй ацаніць, як праца аўтара можа дапоўніць яе матэрыялы.
• Аб’ядноўвацца ў супольнасці і агенцтвы. Калі запыты рэдакцый збірае менеджар і размяркоўвае іх паміж фатографамі, пошук аўтара становіцца больш арганізаваным. У якасці прыкладу можна разглядаць еўрапейскія фотакааператывы і супольнасці фатографаў.
• Працаваць з архівамі. Сістэматызацыя ўласных здымкаў дазваляе хутчэй знаходзіць патрэбныя матэрыялы і разглядаць архіў як асобны прафесійны рэсурс.
• Шукаць розныя крыніцы даходу. Супрацоўніцтва з медыя можа быць толькі адным з кірункаў працы. Іншыя магчымасці — камерцыйная фатаграфія, адукацыйныя праекты, выставы і продаж аўтарскіх адбіткаў.

Рэдакцыі, у сваю чаргу, могуць прапанаваць фатографам не толькі ганарар, але і прафесійныя кантакты, акрэдытацыі на мерапрыемствы, магчымасць публікацыі і ўдзел у сумесных праектах. Аднак такія магчымасці не замяняюць аплаты працы, калі гаворка ідзе пра камерцыйную замову.

Як заставацца ў прафесіі: досвед беларускіх фатографаў

На варшаўскай сустрэчы беларускія фатографы падзяліліся ўласнымі стратэгіямі працы ва ўмовах крызісу і эміграцыі. Іх досвед паказвае, што прафесійная ўстойлівасць можа грунтавацца не на адной крыніцы даходу, а на спалучэнні розных відаў дзейнасці.

Яўген Атцецкі: некалькі прафесійных кірункаў замест аднаго

Фатограф і культурны менеджар платформы ФШ‑1 Яўген Атцецкі, які працуе ў фатаграфіі 23 гады, вылучыў чатыры асноўныя фінансавыя стратэгіі.

Яўген Атцецкі. Фота: з асабістага архіва суразмоўцы

1. Камерцыйная фатаграфія

Партрэты, здымкі архітэктуры, сямейныя фотасесіі і вяселлі могуць забяспечваць фатографу даход незалежна ад сітуацыі на рынку медыя.

Атцецкі расказаў, што зняў каля 100 вяселляў у Беларусі і на працягу 18 гадоў вядзе праект сямейнага архіва для адной сям’і. Яшчэ адзін кірунак яго працы — продаж здымкаў праз мікрастокі. Паводле яго слоў, на гэтым ён зарабіў каля 40 тысяч долараў, прадаўшы 75 тысяч выяў.

Гэты прыклад паказвае, што камерцыйная праца можа спалучаць разавыя замовы і доўгатэрміновыя праекты. Аднак вынікі аднаго аўтара не варта разглядаць як гарантаваную мадэль заробку для іншых фатографаў.

2. Арт-фатаграфія.

Творчую практыку можна развіваць праз удзел у арт-рэзідэнцыях, выставах і грантавых праграмах, а таксама праз продаж лімітаваных адбіткаў і стварэнне фотакніг.

Сярод прыкладаў Атцэцкі назваў рэзідэнцыю ў Гётэборгу, Швецыя. Такія магчымасці дазваляюць працаваць над аўтарскімі праектамі, якія не абавязкова адпавядаюць бягучым запытам рэдакцый.

3. Асноўная праца па-за сферай фатаграфіі.

Яшчэ адна стратэгія — зарабляць у іншай прафесійнай сферы, пакідаючы фатаграфію прасторай для творчай працы. У гэтым выпадку аўтар менш залежыць ад камерцыйных заказаў і можа выбіраць праекты паводле ўласных інтарэсаў.

4. Выкладанне, падкасты і культурны менеджмент.

Даход могуць прыносіць навучанне, удзел у стварэнні падкастаў і развіццё прафесійнай інфраструктуры. Атцецкі згадаў падкасты «Далягляд» і «Адным кадрам», а таксама працу ў платформе ФШ‑1

Каманда ФШ1 — Кацярына Ігнашэвіч, Марыя Карнеенка, Яўген Атцецкі — на фотафестывалі ў Рыбніку. Фота: Кацярыны К.

Гэтыя чатыры кірункі аб’ядноўвае ідэя мультыінструментальнасці: фатографу не абавязкова абмяжоўвацца адным відам дзейнасці.

Атцецкі таксама падкрэсліў важнасць інтэграцыі ў мясцовае культурнае асяроддзе, вывучэння моў і развіцця гнуткіх прафесійных навыкаў — так званых soft skills.

Для фатографаў у эміграцыі гэта азначае неабходнасць не толькі працягваць здымаць, але і наладжваць новыя кантакты, асвойваць спосабы прасоўвання сваёй працы і шукаць магчымасці па-за межамі звыклага прафесійнага асяроддзя.

LookByMedia: агенцтва як інфраструктура для медыя

Іншы падыход да праблемы прадстаўляе незалежнае фотаагенцтва Look­By­Media. Яго шэф-рэдактар Сяргей Балай расказаў пра стварэнне платформы, якая дапамагае беларускім медыя атрымліваць актуальныя фатаграфіі.

Паводле Балая, пасля 2020–2021 гадоў візуальны кантэнт у беларускіх медыя стаў адной з праблемных сфер: частка прафесійных аўтараў з’ехала, а рэдакцыі часцей звярталіся да старых архіўных здымкаў.

Look­By­Media засяродзілася, сярод іншага, на здымках паўсядзённага жыцця ў Беларусі: вуліц, цэннікаў, надвор’я і транспарту. Агенцтва таксама асвятляе мерапрыемствы беларускай дыяспары. 

Архіў Look­By­Media налічвае каля 6000 фатаграфій. Паводле інфармацыі, прадстаўленай на сустрэчы, кантэнтам агенцтва на бясплатнай аснове карыстаюцца больш за 25–28 рэдакцый, сярод якіх «Люстэрка», «Белсат», «Еўрарадыё» і Deutsche Welle.

Сяргей Балай. Фота: асабісты архіў

Колькасць публікацый са здымкамі агенцтва, паводле Балая, вырасла з 30 у месяц на пачатку працы да больш як 500–550 у месяц.

У планах агенцтва — увядзенне дыферэнцыяванай платнай падпіскі, развіццё відэавытворчасці і правядзенне майстар-класаў для рэпарцёраў.

Гэты прыклад паказвае, як калектыўная мадэль можа дапамагаць вырашаць адразу некалькі задач: назапашваць актуальны візуальны архіў, спрасціць доступ рэдакцый да здымкаў і забяспечваць іх матэрыяламі, якія цяжка атрымаць іншым шляхам.

Разам з тым доўгатэрміновая ўстойлівасць такой мадэлі залежыць ад фінансавання, арганізацыі працы і здольнасці спалучаць даступнасць кантэнту з аплатай працы аўтараў.

Міжнародны досвед: ад асабістай гісторыі да калектыўнага архіва

Досвед фатографаў з Ірана, Калумбіі і Сірыі паказвае, што візуальная практыка ў эміграцыі можа выходзіць далёка за межы працы для медыя. Яна можа спалучаць дакументальную фатаграфію, мастацкія даследаванні, адукацыю, працу з супольнасцямі і захаванне доказаў парушэнняў правоў чалавека.

Reza Daghati: фатаграфія, гуманітарная праца і адукацыя

Іранскі фатограф Reza Daghati, які працуе ў Францыі, спалучае фотарэпартаж для міжнародных медыя з гуманітарнымі місіямі ААН і недзяржаўных арганізацый.

Яшчэ адзін кірунак яго дзейнасці — адукацыйныя праграмы, сярод якіх Aina і Reza Visu­al Acad­e­my, разлічаныя на ўразлівыя групы.

Гэты прыклад аб’ядноўвае некалькі спосабаў выкарыстання прафесійнага досведу: дакументаванне падзей, гуманітарную працу і перадачу ведаў іншым людзям.

Amak Mahmoodian: фатаграфія як даследаванне памяці і ідэнтычнасці

Іранская мастачка і фатографка Amak Mah­mood­i­an, якая працуе ў Вялікабрытаніі, развівае даследчую і міждысцыплінарную практыку. У цэнтры яе інтарэсаў — гендар, ідэнтычнасць і вымушанае перамяшчэнне.

У праекце «120 хвілін» яна звяртаецца да тэмаў сноў і эміграцыі. Фатаграфія ў гэтым выпадку становіцца не толькі спосабам зафіксаваць рэчаіснасць, але і сродкам даследавання асабістага досведу, памяці і адчування страчанага дома.

«Сто дваццаць хвілін» — персанальная выстава ў межах Брыстальскага фотафестывалю The World a Wave, 2024 год, Вялікабрытанія. Фота: з сайта amakmahmoodian.com

Для аўтараў у выгнанні такі падыход адкрывае магчымасць працаваць з тэмай эміграцыі не толькі праз навіны і рэпартажы, але і праз доўгатэрміновыя мастацкія даследаванні.

Foto-Diásporas: праца разам з супольнасцю

Праект Foto-Diás­po­ras у Калумбіі выкарыстоўвае ўдзельніцкую фатаграфію і элементы арт-тэрапіі ў працы з калумбійскімі эмігрантамі ў ЗША.

Удзельніцкая фатаграфія прадугледжвае актыўны ўдзел людзей у стварэнні візуальных гісторый пра ўласнае жыццё. Яны выступаюць не толькі героямі, якіх здымаюць іншыя, але і ўдзельнікамі самога працэсу стварэння вобразаў і гісторый.

Такі фармат можа дапамагаць супольнасцям расказваць пра свой досвед уласнымі словамі і праз уласныя выявы. Ён таксама стварае магчымасць для супрацоўніцтва паміж фатографамі, грамадскімі арганізацыямі і адукацыйнымі ініцыятывамі.

Azadeh Akhlagh: рэканструкцыя гістарычных падзей

Іранская мастачка Azadeh Akhlagh выкарыстоўвае пастановачную арт-фатаграфію, каб з гістарычнай дакладнасцю рэканструяваць рэпрэсіі і палітычныя забойствы. Адзін з яе праектаў — серыя «By An Eye Wit­ness».

Гэты метад адрозніваецца ад класічнага фотарэпартажу: аўтар не фіксуе падзею ў момант яе адбыцця, а стварае візуальную рэканструкцыю на падставе гістарычных матэрыялаў.

Такі падыход дазваляе звяртацца да падзей мінулага, якія немагчыма сфатаграфаваць непасрэдна. Пры гэтым для гледача важна адрозніваць дакументальны здымак ад мастацкай рэканструкцыі.

Insta­gram-старонка іранскай мастачкі Azadeh Akhlagh

The Syrian Archive і Mnemonic: захаванне візуальных доказаў

Яшчэ адзін кірунак — лічбавае архіваванне і праверка матэрыялаў, якія могуць служыць доказамі парушэнняў правоў чалавека.

The Syr­i­an Archive займаецца зборам і архіваваннем лічбавых матэрыялаў, звязаных з сірыйскім канфліктам. Міжнародная платформа Mnemon­ic развівае гэтую працу ў больш шырокім маштабе, ахопліваючы архівы Сірыі, Емена, Судана і Украіны. Сярод яе партнёраў — Human Rights Watch і Amnesty Inter­na­tion­al.

У гэтым выпадку візуальныя матэрыялы разглядаюцца не толькі як ілюстрацыі да публікацый. Іх захаванне, праверка паходжання і кантэксту могуць мець значэнне для дакументавання парушэнняў правоў чалавека.

Такі падыход патрабуе сістэмнай працы з архівамі, метадамі верыфікацыі і бяспекай даных. Ён паказвае, што прафесійная візуальная дзейнасць можа быць часткай доўгатэрміновай інфраструктуры захавання доказаў, а таксама для захавання памяці пра гістарычныя падзеі  .

 Якія магчымасці ёсць у беларускай візуальнай супольнасці

Беларускі і міжнародны досвед дазваляюць вылучыць некалькі кірункаў, якія могуць стаць асновай для далейшага развіцця візуальнай супольнасці.

Захаванне архіваў. Сістэматызацыя фатаграфій і стварэнне даступных архіваў дапамагаюць захаваць незалежную беларускую візуальную спадчыну. Архіў можа быць карысным і для журналістаў, і для даследчыкаў, і для будучых дакументальных праектаў.

Развіццё арт-фатаграфіі. Мастацкія праекты дазваляюць даследаваць грамадскія праблемы, памяць, ідэнтычнасць і досвед эміграцыі. Гранты, рэзідэнцыі, выставы і фотакнігі могуць стаць дадатковымі спосабамі рэалізацыі такіх задум.

Фатографка Саша Вялічка прэзентуе свой праект на Фестывалі еўрапейскай фатаграфіі SEEEU, Токіа. Фота: Польскі інстытут у Токіа

Адукацыя і праца з супольнасцямі. Майстар-класы, праграмы медыяпісьменнасці і ўдзельніцкія фотапраекты могуць аб’ядноўваць фатографаў, школы, універсітэты і недзяржаўныя арганізацыі. У асобных праектах фатаграфія можа выкарыстоўвацца і ў якасці інструмента падтрымкі ўдзельнікаў, калі гэта адпавядае мэтам і прафесійным умовам працы.

Супрацоўніцтва з іншымі сектарамі. Партнёрствы з бізнесам і IT-кампаніямі могуць адкрываць магчымасці для выстаў, сумесных культурных праектаў і новых спосабаў распаўсюджвання візуальнага кантэнту.

Стварэнне прафесійнай інфраструктуры. Супольныя архівы, агенцтвы, працоўныя групы і сеткі кантактаў могуць спрасціць супрацоўніцтва паміж аўтарамі і рэдакцыямі. Асабліва важна, каб такая інфраструктура дапамагала не толькі знаходзіць фатографаў, але і ўзгадняць умовы працы, забяспечваць бяспеку і ствараць устойлівыя фінансавыя мадэлі.

Замест высновы

Досвед беларускіх фатографаў у эміграцыі паказвае, што захаванне прафесіі патрабуе не толькі творчай адаптацыі. Важныя таксама новыя крыніцы даходу, прафесійныя сувязі, доступ да аўдыторыі і магчымасць працаваць над уласнымі праектамі.

Даследаванне БАЖ выявіла разрыў паміж патрэбай рэдакцый у візуальным кантэнце і наладжаным супрацоўніцтвам з фатографамі. Пры гэтым досвед Look­By­Media паказвае, як агенцтва можа спрасціць доступ медыя да здымкаў, а практыка асобных аўтараў — як спалучэнне камерцыйнай працы, мастацкіх праектаў, адукацыі і менеджменту дапамагае дыверсіфікаваць прафесійную дзейнасць.

Міжнародныя прыклады дадаюць да гэтага яшчэ некалькі магчымасцяў: праца з памяццю і ідэнтычнасцю, удзел супольнасцяў у стварэнні візуальных гісторый, адукацыйныя ініцыятывы і сістэмнае захаванне дакументальных матэрыялаў.

Гэтыя мадэлі не вырашаюць усіх праблем аўтаматычна і не могуць быць механічна перанесеныя ў беларускія ўмовы. Аднак яны паказваюць, што візуальная журналістыка і фатаграфія могуць развівацца не толькі ў межах асобнай рэдакцыі. Для гэтага патрэбныя супольнасці, супрацоўніцтва паміж рознымі сектарамі і ўмовы, у якіх прафесійная праца аўтараў атрымлівае належную падтрымку.