Фядута: Спачатку зніклі кнігі Святланы Алексіевіч, потым — інагентаў

Літаратар, журналіст, палітычны аналітык і ўжо экс-палітвязень Аляксандр Фядута ў сваёй калонцы для «Беларускага ПЭНа» піша, як у калоніі змагаліся з кнігамі.

Аляксандр Фядута. Фота: Lookby.media

Усё жыццё я чытаю кнігі. Чытаць, згодна з сямейнай легендай, я навучыўся ў тры з паловай гады. Як — «чытаць»? Ведаў літары і ўмеў складаць з іх словы. Поўнае ўменне чытаць прыйшло ўжо гадоў у шэсць. І тады мама ўзяла мяне за руку і павяла па кніжных крамах.

Яна сама знаёмілася з загадчыкамі крамаў, прадстаўляла мяне ім і казала: «Калі Саша прыйдзе без мяне і папросіць адкласці яму кнігу, адкладайце на гадзіну. Толькі паглядзіце, каб яна падыходзіла яму па ўзросце».

Мой пакупніцкі бюджэт на тыдзень складаў тры рублі. Па тых часах гэта былі вялікія грошы.

Калі я бачыў у краме кнігу, якая мне падабалася, і прасіў яе адкласці, ішоў да мамы на тытунёвую фабрыку. Ёй тэлефанавалі ў цэх, хтосьці з майстроў — цётка Ліда ці цётка Вера — прыходзілі па мяне, і я ішоў у цэх, да мамы, чые валасы салодка пахлі свежым тытунём. Мама выслухоўвала мяне, давала патрэбную суму, і я ішоў па кнігу.

Потым былі бібліятэкі. Я быў запісаны ў школьную бібліятэку, дзе Лілія Ільінічна вучыла нас, сярод іншага, як у хатніх умовах пераплятаць «хворыя» кніжкі. Я хадзіў у бібліятэку «тытунёўкі», дзе Любоў Іванаўна, кульгаючы, адводзіла мяне ў фонд, да кніжных стэлажоў, і я, задыхаючыся ад шчасця, выцягваў з паліц тоўстыя тамы.

І была гарадская дзіцячая бібліятэка. І была гарадская дарослая бібліятэка імя Макаёнка. І была ўніверсітэцкая бібліятэка, і абласная бібліятэка імя Карскага. І былі Нацыянальная бібліятэка («ленінка») Беларусі і Нацыянальная бібліятэка імя Мажвідаса (Літва), і Расійская дзяржаўная і Нацыянальная бібліятэкі. І была Бібліятэка Народова ў Варшаве і Ягелонская бібліятэка ў Кракаве…

А потым я стаў чытачом бібліятэкі папраўчай калоніі № 15 у Магілёве.

Там дзіўная бібліятэка. Нейкія кнігі былі ў ёй спачатку. Нейкія ахвяравалі гарадская і абласная бібліятэкі Магілёва. Нешта аддавалі асабліва пабожныя асуджаныя, якім дасылалі кнігі з дому (да пэўнага моманту гэта дазвалялася).

А потым прыкладна 10 % асуджаных аказаліся або «экстрэмістамі», або «тэрарыстамі», і чытачоў стала ў разы больш.

Самы танны рэсурс у калоніі — гэта вольны час. Яго няма куды дзяваць. Хтосьці, парушаючы правілы ўнутранага распарадку калоніі, выкарыстоўвае яго для сну. Хтосьці глядзіць тэлевізар, шчыра спадзеючыся, што ў навінах, акрамя чарговых звестак з фронту — ці то расійска-ўкраінскага, ці то фронту беларускіх палявых работ, — паведамяць нешта новае і незвычайнае. Але раз на тыдзень, згодна з графікам, дружным строем натоўп чытачоў ідзе ў клуб, каб там, на працягу дваццаці хвілін (укладвайся, як можаш), паспець захапіць тую самую кнігу, якая захопіць цябе.

Хтосьці чытаў «таннае» ва ўсіх сэнсах фэнтэзі або чарговую вампірскую сагу.

Хтосьці — бясконцыя, такія ж «танныя» дэтэктывы.

Але многія чыталі класіку. Сапраўдную. На разбор ішоў Дастаеўскі («з нашых», «таксама зэк»). Захапляліся Рэмаркам («там і вайна, і каханне»; «палітычным — тут пра эміграцыю!»; але галоўнае — пра сапраўднае мужчынскае сяброўства, якое вытрымае ўсё). Былі аматары Булгакава, Хэмінгуэя, Уайльда, Стывенсана, Васіля Быкава і Бондарава…

Былі і тыя, у каго даходзілі рукі да паэм Якуба Коласа. На Караткевіча запісваліся ў чаргу.

Моладзь называла мяне «дзядзькам Гуглам»: я складаў для іх, як і належыць цалкам штучнаму інтэлекту, рэкамендацыйныя спісы. Так у чытацкім ужытку з’яўляліся Цвейг, Галсуорсі, Друон, Ганчароў, Ляскоў, Аляксей М. Талстой і нават Горкі.

…А потым з бібліятэкі пачалі знікаць кнігі.

Спачатку зніклі кнігі Святланы Алексіевіч. Іх было няшмат, у асноўным раннія — «У вайны не жаночае аблічча», «Цынкавыя хлопчыкі», «Чарнобыльская малітва».

Потым зніклі кнігі расійскіх «інагентаў» — Акуніна, Пялевіна, Уліцкай, Дзмітрыя Быкава (добра, што я паспеў прачытаць яго «Арфаграфію» і «Астромава»).

Паліцамі канфіскоўваліся кнігі па філасофіі і псіхалогіі. Зніклі ўспаміны Віктара Франкла (відаць, каб лёс псіхолага ў канцлагеры не нагадваў нам пра ўласныя лёсы). Вядома, выпарыліся кнігі на замежных мовах; а ж былі і на англійскай — і той жа Хэмінгуэй, і Артур Конан Дойл, прычым яшчэ з савецкіх часоў.

Куды іх забіралі, я не ведаю дагэтуль. Адзін з «ведаючых» прадстаўнікоў зэкаўскай «наменклатуры», так званых «казлоў», па сакрэце распавядаў, што іх спальваюць у кацельні нашай калоніі. Нават не спісваюць — проста спальваюць.

Кнігі паміралі, працягваючы саграваць нас.

Ад турэмнай літаратуры да навуковай фантастыкі. Якія беларускія кнігі выйшлі ў 2025 годзе

Нейкі час я ратаваўся падпіскай на часопісы. Да мяне прыходзілі «Новы літаратурны агляд», «Недатыкальны запас», «Пытанні літаратуры». На «Недатыкальны запас» я «падсадзіў» не толькі некалькіх «экстрэмістаў» з нашага атрада, але і іншых чытачоў: яго чыталі філосаф з Мінска (артыкул 139, забойства), сутэнёр з Казані, ветэрынар з Кіраўскага раёна… А потым мне забаранілі выпісваць гэтыя часопісы. Сказалі, што «НЛА» і «Недатыкальны запас» публікуюць інаагентаў. Я спрабаваў запярэчыць: у нас у заканадаўстве няма такога паняцця, ды і падпіску я афармляў па каталогу «Белпошты», значыць, выпісваць можна.

Мне адказалі: на волі — можна, а вам — нельга.

І пад гарачую руку адабралі ў мяне і «Пытанні літаратуры». Каб, значыць, не задаваў нікому непатрэбных пытанняў.

Але ў бібліятэцы стаяў аранжавы двухтомнік Віктара Шклоўскага, стаяла «Роля чытача» Умберта Эка. Стаялі падораныя мне Барысам П‑ком, а потым падораныя мною бібліятэцы два тамы мемуараў Салжаніцына. І кнігі Яўгеніі Гінзбург, і Варлама Шаламава, і Алега Волкава…

І ўсё наша жыццё — ад Бібліі і Гамера да Глухоўскага і Гандлеўскага — стаяла там, быццам чакала, што нехта з нечаканых чытачоў-зэкаў знойдзе ў гэтых кнігах забыццё і суцяшэнне.

І гэтыя чорныя літары на бела-жоўтых, як паспеўшы састарыцца снег, кніжных старонках стануць часткай нашага жыцця.

Не толькі «Новая Зямля». Беларуская літаратура, напісаная ў зняволенні