Прыцягненне да адказнасці журналістаў за супрацоўніцтва з замежнымі СМІ без акрэдытацыі па ч.2 арт.22.9 КаАП

Пад «журналістам замежнага сродку масавай інфармацыі» маецца на ўвазе «фізічная асоба, якая займаецца зборам, рэдагаваннем і стварэннем (падрыхтоўкай) iнфармацыйных паведамленняў i (або) матэрыялаў для юрыдычнай асобы, на якую ўскладзеныя функцыі рэдакцыі сродку масавай інфармацыі, зарэгістраванага за межамі Рэспублікі Беларусь, якая звязаная з гэтай юрыдычнай асобай працоўнымi дачыненнямі i мае акрэдытацыю ў Рэспубліцы Беларусь».

З гэтага вызначэння вынікае, што журналіст замежнага СМІ павінен працаваць на падставе працоўнай дамовы. Такім чынам, фрылансераў не прызнаюць замежнымі журналістамі і яны не маюць магчымасці атрымаць акрэдытацыю, якую выдае Міністэрства замежных спраў. У сваю чаргу, без такой акрэдытацыі ажыццяўленне журналісцкай дзейнасці ў інтарэсах замежнага СМІ супрацьзаконна (арт. 35 Закона аб СМІ). Не прызнаныя афіцыйнымі органамі ў якасці прадстаўнікоў прэсы, такія журналісты сутыкаюцца з шэрагам праблем, найбольш вострымі з якіх з’яўляюцца доступ да інфармацыі і бяспека.

Дзейнасць журналістаў, якія супрацоўнічаюць з замежнымі СМІ, заўсёды знаходзілася пад пільнай увагай праваахоўных органаў. Раней такіх журналістаў выклікалі ў пракуратуру ці Камітэт дзяржаўнай бяспекі для гутаркі або, часцей, ім выносіліся пісьмовыя папярэджанні за парушэнне заканадаўства (працу без акрэдытацыі).

З красавіка 2014 г. фрылансеры сталі цярпець пераслед у адміністрацыйным парадку за размяшчэнне сваіх матэрыялаў у замежных медыя. З гэтага часу дзясяткі з іх прыцягвалі да адміністрацыйнай адказнасці за парушэнне артыкула 22.9 “Парушэнне заканадаўства аб сродках масавай інфармацыі” Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях Рэспублікі Беларусь і прысуджалі ім штрафы.

Многіх журналістаў прыцягвалі да адказнасці неаднаразова. У кватэры журналіста з Магілёва Аляксандра Буракова і ў кватэры яго бацькоў праводзіўся «агляд месца адміністрацыйнага правапарушэння», падчас якога міліцыя забрала камп’ютары.

Фрылансерам, якія супрацоўнічаюць з замежнымі СМІ, ставіцца ў віну «незаконны выраб прадукцыі сродкаў масавай інфармацыі», хоць, як вынікае з палажэнняў Закона «Аб сродках масавай інфармацыі», толькі рэдакцыі СМІ могуць прыцягвацца да адказнасці па артыкуле 22.9.

Такі пераслед журналістаў за распаўсюд інфармацыі ў замежных медыя з’яўляецца грубым парушэннем стандартаў свабоды слова. Звяртаючыся да ўладаў Беларусі, Прадстаўнік АБСЕ па пытаннях свабоды СМІ Дунья Міятавіч неаднаразова выказвала занепакоенасць у сувязі з ростам колькасці беларускіх журналістаў, аштрафаваных за працу без акрэдытацыі. Яна, у прыватнасці, заявіла: «Акрэдытацыя не павiнна ператварацца ў дазвол на працу, і яе адсутнасць не павінна абмяжоўваць магчымасць журналістаў працаваць і свабодна выказваць сваё меркаванне. Усе журналісты павінны мець тыя ж прафесійныя правы, што і журналісты, якія працуюць у афіцыйна зарэгістраваных СМІ, уключаючы права шукаць і распаўсюджваць інфармацыю».

Беларуская асацыяцыя журналістаў праводзіць кампанію па ўнясенні зменаў у заканадаўства аб СМІ з мэтай стварыць умовы для свабоднай дзейнасці журналістаў-фрылансераў, а таксама аказвае дапамогу тым, хто падвяргаецца судоваму пераследу.

1. ЗАКАНАДАЎСТВА

Беларускае заканадаўства аб СМІ забараняе ажыццяўленне прафесійнай дзейнасці журналістаў замежных СМІ на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь без акрэдытацыі (п. 4 арт. 35 Закона Рэспублікі Беларусь ад 17.07.2008 № 427‑З “Аб сродках масавай інфармацыі”. Нацыянальны рэестр прававых актаў Рэспублікі Беларусь. 2008 №196. 2/1524).

У адпаведнасці з п. 3 гэтага артыкула, акрэдытацыя журналістаў замежных СМІ праводзіцца Міністэрствам замежных спраў Рэспублікі Беларусь у парадку, вызначаным Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь.

У Каментары да праекта Закона Рэспублікі Беларусь “Аб сродках масавай інфармацыі” Бюро Прадстаўніка АБСЕ па пытаннях свабоды сродкаў масавай інфармацыі ў 2008 г. выказала занепакоенасць нормамі, якія ўводзяць забарону на прафесійную дзейнасць журналістаў замежных СМІ без спецыяльнай акрэдытацыі ў МЗС Рэспублікі Беларусь, і нагадала, што паводле Заключнага акту Нарады па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе Рэспубліка Беларусь узяла на сябе абавязальніцтва «аблегчыць больш свабодны і шырокі распаўсюд усіх форм інфармацыі, заахвочваць супрацоўніцтва ў галіне інфармацыі і абмен інфармацыяй з іншымі краінамі і паляпшаць умовы, у якіх журналісты з адной дзяржавы-ўдзельніцы ажыццяўляюць сваю прафесійную дзейнасць у другой дзяржаве-ўдзельніцы» (Заключны акт Нарады па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе).

Бюро Прадстаўніка АБСЕ па пытаннях свабоды сродкаў масавай інфармацыі выказала сумнеў у тым, што нормы аб абавязковай акрэдытацыі карэспандэнтаў замежных СМІ «садзейнічаюць мэце, зафіксаванай у міжнароднай дамове Рэспублікі Беларусь. Заключны акт у Раздзеле 2 – «Інфармацыя» (пункт с) – прадугледжвае права як акрэдытаваных (часова або пастаянна) замежных журналістаў, так і журналістаў іншых дзяржаў без уліку наяўнасці ў іх адмысловай акрэдытацыі. У прыватнасці, дзяржавы-удзельніцы, да ліку якіх належыць і Беларусь, узялі абавязальніцтва «павялічваць магчымасці асабістых зносін журналістаў дзяржаў-удзельніц з крыніцамі іх інфармацыі, уключаючы арганізацыі і афіцыйныя ўстановы».

Такога ж пункту гледжання прытрымліваецца і Еўрапейская камісія па дэмакратыі праз права (Венецыянская камісія), асацыяваным сябрам якой з’яўляецца Беларусь. У сваім Заключэнні CDL-AD (2010) 053rev яна спаслалася на меркаванне Камітэта ААН па правах чалавека: «85. Што тычыцца сістэмы акрэдытацыі, якая існуе ў адпаведнасці з Законам аб сродках масавай інфармацыі ў Беларусі, Камітэт па правах чалавека лічыць, што «сістэма акрэдытацыі, нягледзячы на ​​тое, што яна апраўдана і прадугледжана законам, дзейнічае як абмежаванне права на распаўсюд інфармацыі» (ПГПП , Паведамленне № 633/1995, Гацье супраць Канады).
86. Механізм акрэдытацыі на падставе Закона аб СМІ ў Беларусі не гарантуе, што не будзе ніякіх адвольных выключэнняў з доступу да журналістыкі. Нават калі б ён гэта і гарантаваў, пытанне аб ліцэнзаванні журналістаў застаецца вельмі спрэчным».

Палажэнне аб парадку акрэдытацыі ў Рэспубліцы Беларусь журналістаў замежных сродкаў масавай інфармацыі зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 25.12.2008 № 2015 (Нацыянальны рэестр прававых актаў Рэспублік Беларусь. 2009 №5. 5/29049).

Згодна з гэтым Палажэннем, пісьмовы зварот з просьбай аб акрэдытацыі журналіста замежнага сродку масавай інфармацыі за подпісам кіраўніка зацікаўленага замежнага сродку масавай інфармацыі з прыкладзенымі дакументамі, пералік якіх вызначаны ў пастанове, накіроўваецца ў Міністэрства замежных спраў (сярод іх – заяўка вызначанай формы, запоўненая журналістам).

Па выніках разгляду звароту Міністэрствам замежных спраў прымаецца рашэнне аб акрэдытацыі адпаведных журналістаў замежнага сродку масавай інфармацыі альбо аб адмове ў акрэдытацыі. Магчымасці абскарджання гэтага рашэння ні законам “Аб сродках масавай інфармацыі”, ні Палажэннем аб парадку акрэдытацыі ў Рэспубліцы Беларусь журналістаў замежных сродкаў масавай інфармацыі не прадугледжаны.

2. ПРАКТЫКА

Да 2014 г. беларускія грамадзяне, якія супрацоўнічалі з замежных сродкамі масавай інфармацыі на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь без акрэдытацыі, атрымлівалі афіцыйныя папярэджанні пракуратуры. З красавіка 2014 журналістаў, якія супрацоўнічаюць з замежнымі СМІ без акрэдытацыі, сталі прыцягваць да адміністрацыйнай адказнасці на падставе ч. 2 арт. 22.9 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях ад 11 студзеня 1999 г. № 238‑З (Нацыянальны рэестр прававых актаў Рэспублікі Беларусь. 2003 №63. 2/946) за незаконны выраб і распаўсюд прадукцыі СМІ. За першыя пяць з невялікім месяцаў 2015 журналістаў 20 разоў прыцягвалі да адказнасці ў выглядзе штрафу ад 20 да 50 базавых велічынь. Ва ўсіх выпадках падставай для прыцягнення да адказнасці стаў не змест журналісцкіх матэрыялаў, а сам факт іх з’яўлення ў замежных медыя.

3. АБГРУНТАВАННЕ НЕЗАКОННАСЦІ ПРЫЦЯГНЕННЯ ДА АДКАЗНАСЬЦІ ЖУРНАЛІСТАЎ-ФРЫЛАНСЕРАЎ ЗА СУПРАЦОЎНІЦТВА З ЗАМЕЖНЫМІ СМІ БЕЗ АКРЭДЫТАЦЫІ

3.1. Частка 2 арт. 22.9 КаАП, па якой прыцягваюць журналістаў, не прадугледжвае адказнасці за прафесійную журналісцкую дзейнасць у інтарэсах замежных СМІ без акрэдытацыі. Прыцягненне журналістаў да адказнасці па гэтым артыкуле за прафесійную дзейнасць без акрэдытацыі з’яўляецца вынікам адвольнага тлумачэння закона правапрымяняльнымі органамі і судамі.

Ч.2 арт. 22.9. КаАП вызначае адказнасць не за дзейнасць без акрэдытацыі, а за незаконны выраб і (або) распаўсюд прадукцыi сродку масавай інфармацыі.

Вызначэнне тэрміна «прадукцыя сродкі масавай інфармацыі» дадзена ў п. 15 арт. 1 Закона Рэспублікі Беларусь «Аб сродках масавай інфармацыі»: гэта тыраж (частка тыражу) асобнага нумара друкаванага сродку масавай інфармацыі, асобны выпуск радыё‑, тэле‑, вiдэа‑, кiнахранiкальнай праграмы, тыраж або частка тыражу аўдыё- альбо відэазапісы праграмы, а таксама інфармацыйныя паведамленні і (або) матэрыялы, якiя распаўсюджваюцца ва ўстаноўленым парадку праз глабальную камп’ютарную сетку Інтэрнэт.

Пры гэтым радыё, – тэлепраграма – гэта сукупнасць аўдыё‑, аўдыёвізуальных інфармацыйных паведамленняў і (або) матэрыялаў (радыё‑, тэлеперадач), якiя маюць пастаянную назву i носяць перыядычны характар ​​(пункт 16 арт.1 Закона «Аб сродках масавай інфармацыі»).

Такім чынам, у адпаведнасці з заканадаўствам, прадукцыю СМІ вырабляе яе вытворца – юрыдычная асоба, на якую ўскладзены функцыі рэдакцыі сродку масавай інфармацыі (пункт 26 арт. 1 і арт. 30 Закона «Аб сродках масавай інфармацыі»). Журналіст жа рыхтуе для гэтай юрыдычнай асобы інфармацыйныя паведамленні і (або) матэрыялы (пункты 6, 7 арт. 1 Закона Рэспублікі Беларусь “Аб сродках масавай інфармацыі”), прычым кожны асобны журналісцкі матэрыял прадукцыяй СМІ не з’яўляецца (такой прызнаецца толькі іх сукупнасць, якая мае пастаянную назву і якая носіць перыядычны характар ​​вырабу і распаўсюду).
Зыходзячы з прыведзеных у арт. 1 Закона «Аб сродках масавай інфармацыі» дэфініцый, журналіст не можа быць аднесены да суб’ектаў вырабу (выпуску) прадукцыі СМІ, а таксама яе распаўсюду (гэтым займаецца распаўсюднік прадукцыi сродку масавай інфармацыі (п. 19 арт. 1 Закона «Аб сродках масавай інфармацыі» ). Адпаведна, ён не можа прыцягвацца да адказнасці за незаконны выраб і распаўсюд прадукцыі СМІ.

Суб’ектамі адказнасці за незаконны выраб і (або) распаўсюд прадукцыі СМІ з’яўляюцца фізічныя асобы, але не журналісты, а кіраўнікі юрыдычных асоб, што вырабляюць і распаўсюджваюць прадукцыю СМІ, уладальнікі Інтэрнэт-рэсурсаў, іншыя фізічныя асобы, якія ажыццяўляюць такую ​​дзейнасць.

Што тычыцца адказнасці за дзейнасць без акрэдытацыі, то яна вызначаная не арт. 22.9. КаАП, а Палажэннем аб парадку акрэдытацыі ў Рэспубліцы Беларусь журналістаў замежных сродкаў масавай інфармацыі, зацверджаным Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь №2015 ад 25.12.2008 г. Гэта Палажэнне не прадугледжвае прымянення мер адміністрацыйнай адказнасці за парушэнне правілаў акрэдытацыі, а ўсталёўвае іншыя меры адказнасці (п. 15 Палажэння аб парадку акрэдытацыі ў Рэспубліцы Беларусь журналістаў замежных сродкаў масавай інфармацыі).

3.2. Парушэннем заканадаўства аб СМІ службовыя асобы органаў унутраных спраў, якія складаюць пратаколы, і суды называюць прафесійную дзейнасць журналіста замежных СМІ без акрэдытацыі Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь. Між тым, журналісты-фрылансеры ў адпаведнасці з заканадаўствам не могуць разглядацца як журналісты замежнага СМІ, для якіх патрабуецца акрэдытацыя МЗС.

У адпаведнасці з п. 6 арт. 1 Закона «Аб сродках масавай інфармацыі») журналістам замежнага СМІ прызнаецца асоба, якая займаецца зборам, рэдагаваннем і стварэннем (падрыхтоўкай) iнфармацыйных паведамленняў i (або) матэрыялаў для юрыдычнай асобы, на якую ўскладзены функцыі рэдакцыі сродку масавай інфармацыі, зарэгістраванага за межамі Рэспублікі Беларусь, звязанае з гэтай юрыдычнай асобай працоўнымі дачыненнямі. Такім чынам, калі журналіст не знаходзіцца ў штаце рэдакцыі замежнага СМІ, а супрацоўнічае з ёй на іншых падставах (дамова падраду, аўтарская дамова і інш.), ён не можа прызнавацца журналістам замежнага СМІ, і на яго не могуць распаўсюджвацца ні патрабаванні атрымання абавязковай акрэдытацыі МЗС, ні адказнасць за яе адсутнасць.

3.4. Арт. 34 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь гарантуе грамадзянам права на атрыманне, захоўванне i распаўсюд поўнай, дакладнай i своечасовай iнфармацыi пра дзейнасць дзяржаўных органаў, грамадскіх аб’яднанняў, палітычнае, эканамічнае, культурнае i мiжнароднае жыццё, стан навакольнага асяроддзя.

Пра гэтае ж права гаворыцца і ў арт. 19 Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах, ратыфікаванага Рэспублікай Беларусь. У адпаведнасці з часткай 2 гэтага артыкула, кожны чалавек мае права шукаць, атрымліваць і распаўсюджваць усялякага роду інфармацыю і ідэі незалежна ад дзяржаўных межаў вусна, пісьмова ці праз друк або праз мастацкія формы выяўлення, ці іншымі спосабамі на свой выбар.

У адпаведнасці з Асноўным Законам, карыстанне інфармацыяй можа быць абмежавана заканадаўствам, але толькі ў пэўных мэтах, а менавіта – для абароны гонару, годнасці, асабістага і сямейнага жыцця грамадзян і поўнага ажыццяўлення імі сваіх правоў. Пра гэта ж гаворыцца і ў арт. 19 МПГПП.

Прыцягненне да адміністрацыйнай адказнасці не за змест матэрыялаў, а за факт з’яўлення іх у замежных СМІ з’яўляецца неабгрунтаваным абмежаваннем свабоды выказвання меркавання і права на атрыманне і распаўсюд інфармацыі.

Обоснование неправомерности привлечения к ответственности журналистов за сотрудничество с иностранными СМИ